Koncepcja "Trzeciej Drogi"

Źródła
Inspirację dla swojego programu Samoobrona czerpie ze społecznej nauki Kościoła oraz omówionych wyżej najważniejszych nurtów europejskich. Papież Jan Paweł II powiedział, że "nie do przyjęcia jest twierdzenie, jakoby po klęsce socjalizmu realnego kapitalizm pozostał jedynym modelem organizacji gospodarczej".


Wskazania największego autorytetu moralnego naszych czasów Papieża Jana Pawła II były podstawą poszukiwania rozwiązań innych, aniżeli ślepy powrót do kapitalizmu. Rezultatem tych poszukiwań jest powstanie własnej, nowoczesnej myśli ekonomicznej i społecznej, opartej na koncepcji "Trzeciej Drogi".

Program Społeczno-Gospodarczy Samoobrony opracowany właśnie na tym fundamencie koncepcji, jest dotychczas jedynym alternatywnym rozwiązaniem dla dogmatycznej liberalnej wizji państwa, wdrażanej dotychczs w polskiej gospodarce i życiu publicznym.

Cele

W ramach tego programu Samoobrona domaga się odejścia od liberalno-korupcyjnego modelu państwa na rzecz koncepcji opartej na stosunkach międzyludzkich, wynikających z naszych wielowiekowych tradycji narodowych oraz wartości chrześcijańskich. Te podstawowe elementy wyznaczają główne wartości współczesnej cywilizacji europejskiej, w której:

  • najwyższą wartością jest silne, narodowe państwo, w którym obywatele są jedynymi, suwerennymi gospodarzami, realizującymi swoje cele i dążenia w ramach funkcjonujących w państwie norm praworządności i demokratycznych procedur;
  • nadrzędnym zadaniem państwa jest zapewnienie rozwoju i godnego życia rodzinie, w oparciu o powszechny dostęp do pracy;
  • obywatele mają powszechny i nieograniczony statusem materialnym, dostęp do edukacji, opieki zdrowotnej i bezpieczeństwa;
  • państwo jest uczestnikiem ekonomicznych, politycznych i obronnych wspólnot międzynarodowych, współgwarantujących rozwój i bezpieczeństwo.

Oznacza to, że problemy powinny być rozwiązywane metodami politycznymi w ramach strategii odpowiadającej aktualnym i przyszłym interesom narodu. Polityka wewnętrzna i zagraniczna musi zmierzać do tworzenia materialnych podstaw egzystencji oraz rozwoju cywilizacyjnego społeczeństwa we wszystkich dziedzinach życia. Państwo musi wspierać swoich obywateli w realizacji ich dążeń zarówno zawodowych, jak i materialnych drogą tworzenia podstaw ekonomicznych oraz prawno-instytucjonalnych rozwoju gospodarki, kierowanie polityką makroekonomiczną i strukturalną, inwestowanie w kapitał ludzki, infrastrukturę oraz ochronę środowiska naturalnego.

Wszelkie rozwiązania prawno-instytucjonalne powinny być zgodne z zapisami i duchem Konstytucji RP, która stanowi, że "Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawa, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej" (art. 2). Podstawą ustroju gospodarczego jest "społeczna gospodarka rynkowa, oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych" (art. 20).

W ramach realizacji tak zdefiniowanych celów, państwo dba o zabezpieczenie najuboższych i najsłabszych grup społecznych, zapewniając im pełny dostęp do podstawowych świadczeń socjalnych.

Warunki i metody

Samoobrona, zgodnie z Konstytucją RP, opowiada się za modelem społecznej gospodarki rynkowej, rozumianym jako model łączący ekonomiczną rolę państwa, alokacyjną rolę rynku i stanowiącą rolę samorządu w ramach mechanizmu funkcjonowania gospodarki narodowej.

Model państwa, w myśl koncepcji "Trzeciej Drogi", dopuszcza tyle liberalizmu w gospodarce, ile jest to możliwe dla osiągnięcia dynamicznego i zrównoważonego rozwoju gospodarki oraz tyle interwencjonizmu państwa w gospodarce, ile jest to konieczne dla zabezpieczenia podstawowych potrzeb społecznych i bezpieczeństwa socjalnego obywateli. Oznacza to, że poprzez wolność gospodarczą można uwolnić ludzką inicjatywę i przedsiębiorczość, nie zapominając jednakże o innym, społecznym wymiarze ludzkiej wolności, tzn. gwarantowanych przez Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej prawach ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych, zapewniających godziwą egzystencję wszystkim grupom społecznym.

W ramach tak zdefiniowanego modelu, państwo zapewnia nieograniczony rozwój i powszechny dostęp do nauki oraz promuje i upowszechnia nowoczesną technologię. W sferze kultury, państwo zapewnia nieskrępowany doktrynalnie rozwój we wszelkich jej dziedzinach.

W sferze gospodarczej państwo poprzez wprowadzenie właściwych rozwiązań prawno-instytucjonalnych zapewnia rozwój przedsiębiorstwom.

"Kolejną funkcją Państwa jest czuwanie nad realizowaniem praw ludzkich w dziedzinie gospodarczej i kierowanie nim (...) Co więcej, obowiązkiem Państwa jest popieranie działalności przedsiębiorstw poprzez tworzenie warunków zapewniających możliwości pracy, dostarczanie bodźców tam, gdzie owa działalność jest niewystarczająca, albo przez udzielanie pomocy w chwilach kryzysu. Państwo ma również prawo interweniować wówczas, gdy szczególne sytuacje wywołane przez istnienie monopolu powodują zahamowania czy stwarzają przeszkody dla rozwoju".

(Jan Paweł II, Encyklika CENTESIMUS ANNUS)

Odrzucamy liberalną doktrynę globalnej, nieograniczonej konkurencji, zapewniającej przewagę ponadnarodowym, dużym organizacjom gospodarczym, które pozbawiają rodzime średnie i małe przedsiębiorstwa oraz rodzinne gospodarstwa rolne szans rozwoju i działania. Jeżeli wahania koniunkturalne będą grozić upadkiem danych dziedzin gospodarki, branż, lub nawet pojedynczych firm, mających znaczenie dla społeczności lokalnych, państwo musi zapobiegać tego rodzaju zjawiskom.

"Należy obalać bariery i monopole, które wielu narodom nie pozwalają na włączenie się w ogólny proces rozwoju i wszystkim - jednostkom i narodom - zapewnić podstawowe warunki uczestnictwa w nim. Osiągnięcie tego celu wymaga planowych i odpowiedzialnych działań całej wspólnoty międzynarodowej".

(Jan Paweł II, Encyklika CENTESIMUS ANNUS)

Samoobrona stoi na stanowisku, iż większość środków produkcji powinno się znajdować w rękach prywatnych, lecz dla uporządkowania i konsolidacji całej gospodarki narodowej niezbędne jest określenie strategicznych obszarów, które z racji ważnych dla bezpieczeństwa państwa funkcji, muszą korzystać ze szczególnej jego ochrony.

Idzie tu o takie sektory, jak:

  • przemysł surowcowy i wydobywczy,
  • energetyka,
  • przemysł zbrojeniowy,
  • infrastruktura transportowa (w tym Polskie Koleje Państwowe),
  • bankowość i ubezpieczenia.

Przywrócenie pojęcia gospodarki narodowej, jako obszaru działania państwa w kluczowych jej dziedzinach, jest warunkiem koniecznym dla realizacji tak postawionego celu, jakim jest osiągnięcie stabilizacji i harmonijnego rozwoju polskiej gospodarki oraz budowa silnego i skutecznego państwa, wypełniającego postulowane w Programie Społeczno-Gospodarczym Samoobrony funkcje społeczne. 

Teoretyczne podstawy programu społeczno-gospodarczego samoobrony

Program Samoobrony za priorytetowe cele strategii i polityki społeczno-gospodarczej uznaje:

  • po pierwsze, stworzenie i utrzymanie przesłanek trwałego, zrównoważonego i szybkiego rozwoju społeczno-gospodarczego, w tym osiąganie jak najwyższego zatrudnienia i poziomu życia społeczeństwa, przy utrzymaniu stabilizacji finansowej państwa:
  • po drugie, zapewnienie zrównoważonego, sprawiedliwego podziału dochodu narodowego.

Pierwszy cel jest zbieżny z celem określonym w konwencji o Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), której Polska stała się członkiem w 1996 roku. Drugi cel ma charakter samoistny, a jednocześnie jego realizacja, likwidując przesłanki napięć i konfliktów oraz dezintegracji społecznej, sprzyja osiąganiu celu pierwszego - dynamicznego i harmonijnego rozwoju gospodarczego.

Ustrój społeczno-ekonomiczny Rzeczypospolitej Polskiej nie jest ustrojem równych szans życiowych, ustrojem sprawiedliwości społecznej, lecz ustrojem oligarchicznym, opartym na dzikim kapitalizmie, na wynaturzeniach tzw. wolnego rynku.

Podstawą ustroju gospodarczego Polski powinna być rzeczywista, właściwie pojmowana społeczna gospodarka rynkowa, oznaczająca wolność działalności gospodarczej, aktywną rolę państwa w gospodarce narodowej i zrównoważony podział dochodu narodowego, równoprawność różnych form własności, prawo do pracy, samorządność i solidaryzm społeczny oraz dialog i współpracę partnerów społecznych - pracodawców z pracobiorcami.

Unikalne warunki rozwoju krajów postsocjalistycznych Europy Środkowej i Wschodniej, w tym Polski, wymagały i wymagają zastosowania w nich oryginalnej koncepcji stabilizacyjno-transformacyjnej, zakładającej aktywną rolę państwa w gospodarce narodowej, tworzenie i rozwijanie instytucjonalnej obudowy rynku i całej gospodarki oraz zrównoważony podział dochodu narodowego. Taką koncepcję wyznaje wielu wybitnych teoretyków i za taką koncepcją opowiada się Samoobrona.

Program Samoobrony opiera się na nowoczesnych teoriach ekonomicznych, w szczególności na nowej teorii instytucjonalnej (New Institutional Economics), teorii trwałego, zrównoważonego rozwoju (Sustainable Development) i teorii demokratycznego rozwoju (Democratic Development).

Państwo powinno spełniać w gospodarce narodowej aktywną rolę, wychodzącą daleko poza dbałość o stabilność makroekonomiczną i ochronę samoregulacji.

Jak pisze najwybitniejszy teoretyk niedoskonałego rynku Joseph E. Stiglitz, laureat nagrody Nobla z 2001 roku, bezpodstawny jest pogląd, jakoby prywatyzacja w połączeniu z liberalizacją handlu i wszelkich przejawów działalności gospodarczej wystarczała dla zapewnienia efektywności rynków. Jest drugi warunek konieczny do tego - wzmocnienie instytucjonalnych podstaw rynkowości zapewniających efektywność systemu finansowego, wolną konkurencję wykluczającą działania sprzeczne z normami uczciwości - dumping, korupcję, niejasne subwencjonowanie, pozorność zamówień publicznych, brak przejrzystości w stosunkach rynkowych i publicznych.

Podobny pogląd wyraża także najwybitniejszy przedstawiciel nowej ekonomii instytucjonalnej D. C. North, laureat nagrody Nobla z 1993 r.

Należy zaznaczyć, że postulatu wzmocnienia instytucjonalnych podstaw rynku i całej gospodarki Samoobrona nie interpretuje jako rozszerzania administracyjnej kontroli gospodarki poza racjonalne potrzeby. Idzie tu przede wszystkim o rozwinięcie i utrwalenie autonomicznych mechanizmów motywacyjnych dla ścisłego przestrzegania porządku instytucjonalnego przez wszystkie podmioty układów rynkowych i służb publicznych z nimi połączonych.

Wybitny współczesny ekonomista Janos Kornai w tym kontekście wprost twierdzi, że "inwestorzy cenią zarówno stabilność ugruntowanej demokracji, jak i stabilność dyktatury silnej ręki. Najbardziej zniechęca ich słaby system demokratyczny".

W programie Samoobrony wskazuje się pięć podstawowych funkcji, które powinny być domeną państwa w gospodarce:

  • tworzenie podstaw prawnych i organizacyjnych funkcjonowania gospodarki;
  • kierowanie polityką strukturalną (przemysłową, budowlaną, handlową, rolną i in.) i makroekonomiczną, w tym finansową (fiskalną i pieniężną);
  • inwestowanie w kapitał ludzki (edukację, naukę), infrastrukturę, podstawowe usługi socjalne;
  • pełne zabezpieczenie dla najuboższych grup społecznych;
  • ochrona środowiska naturalnego.

Samoobrona opowiada się za nowym konsensusem, co do strategii rozwojowo-transformacyjnej, który ułatwiłby tworzenie i realizację polityki zorientowanej zarówno na kompleksowe i harmonijne rozwiązywanie problemów przyspieszenia wzrostu gospodarczego, po okresie załamania, stagnacji i dekoniunktury, jak i na obniżenie społecznych kosztów transformacji systemowej (rynkowej), sprawiedliwe ich rozłożenie, zmniejszenie ich uciążliwości i nadanie przeprowadzanym reformom kształtu społecznie akceptowanego.

Idea "tyle wolności gospodarczej i politycznej, ile możliwe, i tyle zabezpieczenia socjalnego, ile niezbędne" z powodzeniem wdrażana jest w starych demokracjach, takich jak Wielka Brytania, Szwecja, Norwegia, Dania, Finlandia i przynosi konkretne rezultaty.
Polska stała się krajem "neokolonialnym" dla kapitału zagranicznego. Lennem, które kapitał międzynarodowy może swobodnie eksploatować.

Kapitał ten, aby mógł to robić potrzebuje przejąć władze realną i polityczną. Przejęcie podstawowych segmentów władzy realnej już się odbyło - kapitał zagraniczny przejął podstawowe środki produkcji, przejął system bankowo - finansowy i przejął środki masowego przekazu. Do przejęcia władzy politycznej potrzebuje najemników, którzy mając prawa wyborcze i struktury polityczne, mogą w jego imieniu sprawować władzę publiczną.

Stanowczo przeciwstawiamy się liberalnej koncepcji świata zdominowanego przez globalne organizacje gospodarcze i ponadnarodowe instytucje finansowe, gdzie państwo narodowe sprowadzone jest jedynie do roli obszaru geograficznego. W myśl koncepcji "Trzeciej Drogi" tylko Europa oparta na solidaryzmie społecznym i zrównoważonym rozwoju może stanąć do gospodarczej rywalizacji z innymi światowymi potęgami gospodarczymi. Europa ta powinna jednocześnie przywiązywać większą wagę do współpracy ze swymi naturalnymi partnerami na Wschodzie. Partnerskie stosunki powinna także utrzymywać z krajami i organizacjami pozaeuropejskimi. Uważamy bowiem, iż wszelkie formy współpracy międzynarodowej muszą mieć charakter partnerski, zaś ład międzynarodowy powinien opierać się, na poszanowaniu suwerenności państwowej, odrębności kulturowej i nienaruszalności granic. 

/-/ Lech Kuropatwiński